TEU KI HE FOLAU: FAKAHINOHINO MA‘AE KAU NGÄUE RSE

ISBN: 978-0-478-33338-1

MALO!

MALO LELEI MEI HE POLOKALAMA RSE NU‘U SILA.

Ko e RSE ko hono fakanounou ia ‘o e lea Recognised Seasonal Employer ‘a ia ko ha kautaha pë tokotaha kuo ‘osi ‘oange ki ai ‘e he Pule‘anga Nu‘usila´ ha ngofua ke ne ‘omai ha‘a ne kau ngäue mei ha fonua muli. 

‘Oku fiema‘u ‘e he kakai pë ngaahi kautaha ngoue fua‘i‘akau mo vesitapolo ‘o Nu‘usila´ ke toe fakatokolahi ange ‘enau kau ngäue he taimi ‘e ni‘ihi koe‘uhi ko e lahi ‘o e ngaahi ngäue kehekehe ke fai. Te ke ngäue ki he ngaahi ngäue‘anga horticulture (fua‘i‘akau mo e vesitapolo) pea mo e viticulture (kalepi ke ngaahi mei ai ‘a e uaine). 

Ko e fakamatala ko eni´ ‘oku ‘oatu ia ke tokoni ke ke lava ‘o faka‘aonga‘i lelei ‘a e taimi ‘oku ke ngäue ai ‘i Nu‘usila. ‘E ma‘u atu mei he kautaha ‘oku ne fakangäue‘i koe´ pea mo e potungäue Department of Labour ‘a Nu‘usila´ ha ngaahi fakamatala fakaikiiki ke toe mahino ange ‘a ho‘o teuteu ki he ngäue mo nofo fakataimi ‘i Nu‘usila´.

Ko ‘eni ha faingamälie lahi ma‘au, pea ‘oku ‘iate ko e pë ia ke ke faka‘aonga‘i.

‘Oku mau fakatauange ‘e ola lelei ho‘o feinga´.

Faka‘apa‘apa atu

Ko e timi RSE ‘a Nu‘u Sila

PA‘ANGA

KO HO‘O VAHE

Ko ho‘o vahe´ ‘e fakahü ia ki ho‘o ‘akauni pangikë kuo ‘osi fokotu‘u ma‘au ‘e he kautaha ‘oku ke ngäue ki ai´. ‘E ‘oatu mo ho‘o la‘i vahe (payslip) ‘oku fakamatala‘i atu ai ‘a e lahi ‘o ho‘o vahe´, founga ‘oku fai ‘aki ‘a e vahe´, pea mo e ngaahi me‘a ‘oku to‘o (deductions) mei ho‘o vahe´. 

‘I ho lakanga ko e tokotaha ngäue ma‘ae RSE, ‘e totongi atu koe ‘i he taha ‘o e ngaahi founga totongi ‘e tolu ko eni:

1.    Totongi lau houa
Kapau ‘oku hä atu ‘i ho‘o aleapau´ ‘e totongi lau houa koe, ‘oku ‘uhinga ia ‘e totongi ho‘o ngaahi houa ngäue kotoa pë ‘o fakatatau ki he lahi ‘o e totongi fakahoua kuo ‘osi fai ‘a e felotoi ki ai. 

       Fakatätä: Kapau ‘oku ke ngäue ‘i he houa ‘e 30, pea ko e totongi fakahoua´ ko e $12.00 ki he houa, te ke ma‘u ai e vahe ko e $360.00 KI MU‘A pea toki to‘o e tukuhau´ pea mo e ngaahi fakamole kehe. ‘Oku hanga ‘e hono to‘o ‘o e tukuhau pea mo hono to‘o ‘o e ngaahi me‘a kehe´ ‘o holoki pë fakasi‘isi‘i ai e vahe ‘e ma‘u. 

2.    Totongi fakafo‘i ngaue
Ko e totongi fakafo‘i ngäue ‘oku ‘uhinga ia ‘e totongi koe ‘o fakatatau ki he lahi ‘o e ngäue kuo lava. Fakatätä‘aki ‘i he ngäue toli ‘äpele, ‘e totongi koe ‘o fakatatau ki he puha (pini) ‘äpele ‘e fiha te ke lava ‘o fakafonu mei ho‘o toli ‘äpele. ‘Oku ‘uhinga leva ia ko e vave ange ho‘o ngäue, ko e lahi ange ia ‘a e pa‘anga te ke ma‘u´.

       Fakatata: Kapau ‘oku ‘oatu ho‘o totongi ko e $30.00 ki he puha ‘äpele kotoa pë kuo ke toli ‘o fonu, pea ke fakafonu ha pini ‘e 15 ‘i he uike, ‘e totongi atu leva ho‘o $450.00 pea ke toki to‘o mei ai ‘a e tukuhau pea mo e ngaahi me‘a kehe. Ko e lahi ange ko e ho‘o ngaahi pini ‘oku fonu´, ko ‘ene lelei ange ia ho‘o vahe´.

3.    Fetuiaki ‘a e ongo founga
‘I he taimi ‘e ni‘ihi ‘e ‘i ai ha ngaahi liliu ‘i he anga hono fika‘i ho‘o vahe´. ‘E lava ke hoko eni ‘i he taimi ‘oku liliu ai e ngäue ‘oku ke fai. Hangë ko eni´, ‘i ho‘o kei fo‘ou ki ha ngäue te ke kamata‘aki e founga vahe lau houa´, pea toki liliu ki he founga vahe fakafo‘ingäue´ ‘i he taimi kuo ke ma‘u ai ha toe taukei ‘oku lahi ange´, pea toe vave ange ai ho‘o ngäue´.

Fakatokanga‘i ange ‘e malava ke kehe ho‘o vahe ‘a‘au mei he vahe ‘a ho kaunga ngäue´ kapau ‘oku kehekehe ho‘omo ngäue´ na‘e fai´, pë kehekehe e founga ‘oku fika‘i ‘aki ho‘o mo vahe´.

VAHE HOLITEI PEI

‘Oku tonu ke ke ma‘u ha vahe mälölö fakata‘u, pë holitei pei, ‘a ia ko e peseti ‘e 8% ‘o e kotoa ho‘o vahe fakakatoa, te‘eki to‘o ho‘o tukuhau´. ‘Oku ‘i ai e ngaahi kautaha ‘e ni‘ihi ‘oku nau ‘oatu fakataha pë ho‘o vahe holitei pei pea mo ho‘o vahe fakauike´, pea ‘i ai e ni‘ihi ‘oku nau toki ‘oatu faka‘angataha pë ‘i he faka‘osinga ‘o e ngäue.

Kapau ‘oku ‘i ai ha me‘a ‘oku ke tala‘a ai ‘i ho‘o vahe´, fetu‘utaki leva ki he taki ho‘o kulupu´ pë ko e kautaha ‘oku ke ngäue ki ai ke fakatonutonu he vave taha´.   

Kapau 'oku ke tala'a 'i ha me'a fekau'aki mo ho'o la'ivahe pea ke fakahoko ia ki ho'o taki´ pe ko e pule ngäue´.

KO E NGAAHI ME‘A ‘OKU TO‘O MEI HO‘O VAHE

Ko e pa‘anga ko ia kuo ke ngaue‘i, ‘oku ‘ikai ko e vahe ia te ke ma‘u, koe‘uhi kuopau ke ‘i ai ho‘o ngaahi me‘a ‘e to‘o mei ai. Neongo ‘oku ‘ikai ke ‘oatu ‘a e pa‘anga ko eni kuo to‘o ki ho nima, ka ‘oku tokoni ia ke lava ke ke ngaue mo nofo fakataimi ai ‘i Nu‘u Sila, pea ke ‘ataa ai ki ha ngaahi fatongia tokoni ‘i he fonua ni.

Tukuhau

Ko e tukuhau´ ko e me‘a ia kuo pau ke to‘o. Ko e tukuhau ko e pa‘anga ia mei ho‘o vahe´ ‘oku ‘alu fakahangatonu pë ki he Pule‘anga Nu‘usila´. Ko e tokotaha kotoa pë ‘oku ngäue ‘i Nu‘usila kuo pau ke totongi tukuhau. ‘E fakahä atu ‘e he kautaha´ pë ko e hä e lahi ‘o e tukuhau kuo to‘o. Te ke to e lava foki ‘o ma‘u eni ‘mei ho‘o la‘i vahe.

Ko E Ngaahi Pa‘anga ‘Oku ‘Oku Ke Tali Ke To‘o Mei Ho Vahenga

‘Oku ‘i ai e ngaahi pa‘anga ‘oku to‘o, ka ‘e toki lava pë kapau te ke fakamo‘oni tohi ‘oku ke loto ki ai. Ko ho‘o fakangofua ko ia ‘a e kautaha ke ne to‘o ‘a e ngaahi totongi ko eni´, ko e tokoni pë ia kiate ko e ke toe faingofua ange ho‘o pule‘i ho‘o silini´. Kuopau ke fakamatala‘i atu ‘e he kautaha´ kiate koe ‘a e me‘a ‘oku to‘o ki ai ‘a e silini, pea ke tomu‘a tala atu mo ha ngaahi me‘a ‘oku ‘amanaki ke to‘o koe‘uhi ke vakai pë ‘oku ke loto ki ai pë ‘ikai. ‘E malava pë ke liliu ho‘o fakakaukau ‘o ‘ikai ke ke loto k e ke toe to‘o ha me‘a, ka ‘o kapau ‘oku ‘i ai ha pa‘anga ‘oku totonu ke ke totongi fakafoki kuopau ke totongi ia.

Ko e ‘uhi ke malu‘i ai pë koe, ko e ngaahi to‘o kotoa pë kuopau ke ‘ilo ki ai ‘a e Potungäue Leipa pea ke nau hanga ‘o vakai‘i.

   To‘o ‘o e totongi folau

‘Oku mo vahevahe ‘a e totongi ‘o e folau mo e kautaha ‘a ia ‘oku mo taki totongi e vaeua ‘o e fakamole. Kapau na‘e totongi kakato ‘e he kautaha ‘a e totongi folau, ‘oku fiema‘u ke ke totongi fakafoki ange ‘a e vaeua, pea ‘e ala to‘o e pa‘anga ko eni ‘e he kautaha´ mei ho‘o vahe´. ‘E malava foki ke tala atu ke ke totongi pë ‘e ko e ‘a e fakamole ki he ‘alu ki he ngäue‘anga´(domestic travel costs) ‘i Nu‘usila ni. 

   To‘o ‘o e totongi nofo‘anga

‘Oku fiema‘u ke hanga ‘e he kautaha ‘o ‘oatu ha nofo‘anga ‘oku malu mo taau mo koe ‘i ha totongi ‘oku hohoa tatau mo e totongi ‘o e nofo ‘i Nu‘usila´, pea kuo ‘osi vakai‘i foki ‘e he Potungäue Leipa. ‘E to‘o ‘e he kautaha´ ‘a e totongi ko eni ki ho nofo‘anga´, pë te ke totongi fakahangatonu pë ‘e ko e ia ‘a e ngaahi me‘a ko eni. 

   Totongi ‘uhila mo e ngaahi me‘a kehe

‘Oku fiema‘u ke ke mateuteu ke ke totongi ho‘o ngäue‘aki ‘a e ‘uhila´ pea mo ha ngaahi totongi ke he ‘oku fiema‘u felave‘i mo e nofo‘anga ‘oku ke nofo ai´. ‘Oku ‘i ai pë e taimi ‘e ni‘ihi ‘oku fiema‘u ai ke ke totongi ‘e koe ha konga ‘o e fakamole ki he fefononga‘aki. ‘E malava pë ke to‘o kotoa eni mei ho‘o vahe´, pë te ke totongi fakahangatonu pë ‘a e ngaahi me‘a ko eni. ‘Oku ‘i ai e ngaahi kautaha ‘e ni‘ihi kuo nau ‘osi fakakau ‘e kinautolu e totongi ‘uhila ‘i he totongi ko ia ‘o e nofo‘anga. Hanga pë ‘o ‘eke ki he kautaha ko e ha fua e ngaahi me‘a ‘oku ‘osi ‘i loto pë ‘i he totongi ‘o e nofo‘anga´, pea ko e hä ‘a e me‘a ‘oku fiema‘u ke totongi mavahe´.

Hili ko ia hono to‘o e ngaahi fakamole kehekehe mei ho‘o vahe´, ‘e ‘i ai leva e ki‘i fakatotoe ‘i ho‘o ‘akauini ‘i he pangikë. Ko e hä e me‘a ‘oku ke fai‘aki e toenga ko eni, ko e me‘a ia ‘oku fu‘u matau‘aki mahu‘inga ‘aupito!

KO E FAKAHAOFI ‘O E PA‘ANGA MO E ‘AVE SILINI KI ‘API

Fakahü pe pukepuke ho‘o silini

Ko e ‘uhinga tefito foki ho‘o ha‘u ki Nu‘usila ni´ ke ngäue‘i e silini lahi taha te ke ala lava´. Kapau ‘oku ke fiema‘u ke fakahü ‘a e pa‘anga lahi taha te ke ala lava, ‘oku fiema‘u ke ke fakapotopoto. ‘Oku lahi ‘a e ngaahi me‘a ‘e vele‘i koe ke mole ai ho‘o silini ‘i Nu‘usila ni!

‘E ala tokoni atu e kautaha ‘oku ke ngäue ki ai ke pukepuke ho‘o pa‘anga´ ‘aki hano fakahü ha konga ho‘o vahe ‘i ha ‘akauini kehe, pea tuku atu pë ha ki‘i seniti fe‘unga ki ho‘o fanga ki‘i fakamole fakauike. ‘Oku fiema‘u foki ke ke fakamo‘oni ha tohi ‘o fakamafai‘i ‘a e kautaha´ ke fakahoko e ngäue ko eni´.

Ko e ‘ave pa‘anga ki ‘api

‘Oku malava ke ke ‘ave ha‘o silini ki ‘api, ka ‘oku ‘i ai hono ki‘i totongi. ‘E lava ke tokoni atu heni e pangikë ko ia ‘oku fakahü ai ho‘o silini´. Ka ‘oku malava pë foki ke ke ngäue‘aki ha ngaahi pangikë pë pisinisi kehe ke ‘ave ai ho‘o silini´. ‘E lahi ange ho‘o fakamole´ kapau te ke toutou ‘ave silini ki ‘api, koe‘uhi kuopau ke toutou totongi. ‘Eke ki he kautaha ‘oku ke ngäue ai ki he founga ma‘ama‘a mo lelei taha hono ‘ave ho‘o pa‘anga ki ‘api.

NGAAHI ME‘A KE MANATU‘I

Vahe mo e ngaahi me‘a ‘oku to‘o: Neongo ‘oku ongo mai ‘oku ngali lahi ho‘o vahe fakahoua´, ka ‘oku ‘i ai foki e ngaahi me‘a ‘oku to‘o, pea kapau he‘ikai te ke tokanga ki he toenga ho‘o seniti´ ‘o pukepuke, te ke foki ‘oku ‘ikai a‘usia ‘a e me‘a na‘a ke ‘amanaki ki ai.

Taukei: Ko kinautolu ko ‘enau toki folau eni ‘o ngäue ‘i Nu‘usila´, ‘e ‘ikai te nau ma‘u leva e vahe ‘oku ma‘u ‘e kinautolu ne ‘osi o mai kimu‘a´, he kuo nau taukei ange ko ia ai kuopau ke ke ako lahi, mo mateuteu ke ke anga ki
he ngäue. 

Totongi fakafo‘ingaue: Ko e totongi fakafo‘ingäue ‘oku ‘osi anga maheni ‘aki pë ‘ene lelei ange ‘ana ia ‘i he totongi lau houa kapau ko ha tokotaha ngäue vave koe, ko e‘uhi ‘oku makatu‘unga ‘i he vave ‘a ho‘o ngäue. ‘Oku fiema‘u ke mo femahino‘aki pea moe kautaha´ ke fakamahino‘i pë ‘oku totongi fakahoua koe, pë fakafo‘ingäue.

‘Oku mahino pë ki he Pule‘anga Nu‘usila´ pea mo e kautaha ‘oku ke ngäue ai´, ‘oku ke fiema‘u ke ke a‘usia ho‘o ngaahi taumu‘a´. Ka ‘oku tefito pë foki ia ‘iate ko e ke ke matu‘aki faka‘aonga‘i mo‘oni ho faingamalie´.   

KO E NGAAHI VA KE TOKANGA‘I

KO E NGAAHI ME‘A KE KE FAI MA‘AE KAUTAHA ‘OKU KE NGÄUE KI AI

‘Oku ‘i ai ‘a e ‘amanaki atu te ke fakakakato e ngaahi fiema‘u kotoa ‘i he tohi aleapau ko ai na‘a ke fakamo‘oni ai pea mo e kautaha, ‘o kau ai ‘a e:

• •     tauhi taimi ngäue
• •     tokanga‘i e ‘api nofo‘anga ‘oku ke nofo ai
• •     ‘ulungaanga lelei mo maau.

‘Oku fiema‘u foki ke ke talangofua ki he lao ‘a Nu‘usila´.Kapau te ke maumau‘i e lao´, ‘e fakahoko e fatongia ‘o e kau polisi´. Kapau ‘e fakanofo koe mei ho‘o ngäue, ‘e ‘ikai lava ke ke ke kei nofo atu ‘i Nu‘usila ni.  

‘Oku ‘amanaki atu foki e kautaha te ke fai e ngaahi ngäue ko ia ‘oku fiema‘u ke ke fai´. ‘Oku ne ‘amanaki mai foki ke ke ngäue ‘i he taimi ‘oku fiema‘u ai ke ke ngäue ai ‘o kau ai ‘a e ngäue ‘i he ‘aho Säpate´. Ko e lahi ange ko ia ho‘o ngäue, ko e lahi ange ia e pa‘anga te ke ma‘u´.

‘Oku mahu‘inga foki ‘a e ngäue faaitaha, ko ia ai talanoa mo ho‘omou taki ngäue´ pë kautaha´, pë ko e hä e me‘a ‘oku fiema‘u´. Ko e taha foki ia ha fakakaukau lelei ke ke sio mo fanongo ‘i he ngaahi fuofua uike, koe‘uhi ke ma‘u ai ha‘o fakafuofua ki he ngaahi me‘a ko ia ‘oku ‘amanaki mai ki ai ‘a e kautaha. ‘E fiema‘u ha ngaahi uike ke ke fakaangaanga ai, pea toki mahu‘inga mälie ‘a e ngaahi me‘a ko ia ‘oku hoko´. 

Talanoa mo e kautaha ki he ngaahi me‘a te ke ala kau ki ai ‘i he ngaahi taimi ‘oku ke ‘atä ai ‘o ‘ikai fai ai ha ngäue. Te nau ‘oatu ha ngaahi faingamälie te ke lava ai ‘o ako mo kau ‘i ha ngaahi me‘a ‘oku fo‘ou. 

KO E NGAAHI ME‘A KE FAI ‘E HE KAUTAHA MA‘AU

‘Oku ‘ikai ngata pe ‘i hono ‘oatu ha ngäue ke ma‘u ai ha‘o vahe, ‘oku pau ke toe tokanga‘i ‘e he kautaha´ mo e ‘u me‘a kehe, hange:

• •     ko hono kumi ha nofo‘anga ‘oku taau ke ke nofo ai
• •     teuteu ha ngaahi feitu‘u fe‘unga ke ke nofo pea mo feime‘atokoni ai
• •     totongi atu kiate ko e ‘a e vähenga fakahoua ‘o fakatatau ki he tu‘utu‘uni ‘a e ngäue RSE
• •     ‘oatu ma‘au ha ngaahi houa ke ke ngäue ai
• •     ‘oatu ha me‘alele pë ha founga ke ke ‘alu ai pea mo foki mei he ngäue‘anga´. 

‘Oku fiema‘u foki ‘a e kautaha´ ke ne fakahoko atu e fatongia fakatauhi kiate koe. Ko e fatongia ko eni´ ko e feinga pë ke tokanga‘i ‘oku lelei pea mo fakafiemälie ‘a e anga ho‘o nofo´, lolotonga ‘a ho‘o ‘i Nu‘usila´. ‘Oku fiema‘u e kautaha ke tokoni atu ke ke ‘ilo ‘a e ngaahi kulupu ‘oku nau fakahoko ha ngahi tokoni ‘i he komiunitï ‘a ia te nau ala tokoni atu ki he ngaahi me‘a fekau‘aki mo e mo‘ui lelei´, ko e fai ha‘o fakatau, fakamalohisino mo e sipoti pea mo e ‘alu foki ki he lotu´.

Ko e RSE kotoa pë ‘oku fiema‘u ke tomu‘a tali ia ‘e he Pule‘anga Nu‘usila´ ke fakapapau‘i ko e ngaahi kautaha ‘oku nau tuha mo taau, pea lava foki ke nau ‘oatu e ngäue ‘oku fiema‘u´, pea pehe ki he ngaahi fiema‘u ki he nofo mo e fiemälie ‘a e kau ngäue RSE.

‘Oku FIEMA‘U ‘e he ngaahi kautaha ke ke a‘u tonu ange kiate kinautolu kapau ‘oku ‘i ai hao palopalema. ‘Oua na‘a ke ma ke sio kiate kinautolu!

KO HONO VETEKI ‘O HA NGAAHI FAINGATA‘A‘IA

Kapau ‘oku ‘i ai hao faingata‘a‘ia, ko e me‘a ke fuofua fai ko hono fakahoko ‘eni ke ‘ilo ki ai ‘a e taki kulupu pë ko e kautaha ‘oku ke ngäue ki ai. ‘E lava pë ke ke fakahoko hangatonu pë ‘e koe, pë te ke kole ki ho‘o taki kulupu ke ne fakahoko eni. Ko e taimi lahi, ‘oku malava pë ke fakatokamalie ha ngaahi feta‘emahino‘aki ‘i he founga
ko eni. 

Kapau ‘oku ‘ikai te ke fiemalie ki he tali ‘a e kautaha, pea ke fetu‘utaki leva ki ho‘o ‘Inisipekita Leipa mei he Department of Labour. Ko e kau ‘inisipekita leipä ko e kau ‘ofisa kinautolu ‘a e pule‘anga´, ‘a ia ko honau fatongia´ ko hono fakapapau‘i ‘oku muimui e ngaahi kautaha´ ki he ngaahi tu‘utu‘uni fekau‘aki mo hono fakangäue‘i koe´.

‘E lava foki ke ke fetu‘utaki ki ha ‘iunioni, ‘a ia ko honau fatongia ke nau fakafofonga‘i hono taukave‘i e totonu ‘a e kau ngäue ‘i Nu‘usila´.

‘Oku lahi pë e ngaahi founga ke fakapapau‘i ai ‘oku ongona ho le‘o´, ko ia ai, lea pe fakahoko leva ki ha taha ‘i he vave taha´.

Kapau leva ‘e ‘i ai ha palopalema ‘e hoko, te ke lava ‘o fetu‘utaki mo e:

• •     Taki ‘o e kulupu pë kautaha ‘oku ne fakangäue‘i koe´
• •     Fakafofonga ho pule‘anga´
• •     ‘Inispekita Leipa ‘i he fika 0800 20 90 20
• •     Ki ho‘o ‘iunioni, kapau ko e memipa koe

Te ke lava foki ‘o fetu‘utaki ki he fakafofonga fakafeitu‘u ‘i he feitu‘u ‘oku ke nofo ai, ‘a e ngaahi kulupu Nu‘usila ko eni:

• •     Citizens‘ Advice Bureau (Ngaahi kautaha ‘oku nau ‘oatu ha ngaahi fale‘i ta‘etotongi)
• •     Comunity Groups (Kulupu fakakomiuniti)
• •     Free Legal Advice (Tokoni fakalao ta‘etotongi)
• •     Settlement Support Service (Ngaahi kautaha ‘oku nau fakahoko ha sevesi ko e tokoni ki he kau nofo fo‘ou mai ki he fonua)

‘Oku ‘oatu ‘i he faka‘osinga ‘o e fakamatala ko eni´ ha ngaahi fika ke ke fetu‘utaki ki ai ‘o ka fiema‘u.

NGÄUE

KO E ALEAPAU NGÄUE

‘Oku totonu ke ke ‘osi ma‘u e aleapau ki he ngäue, ko e konga ia ‘o hono ‘oatu ‘e he kautaha e faingamalie ngäue kiate koe. Kuo pau ke fakamatala mahino atu ‘e he kautaha pë ko e fakafofonga ‘a e kautaha ‘a e ngaahi fakaiikiiki ‘a e aleapau ngäue kiate koe. 

Ko e kautaha Nu‘usila kotoa pë kuo pau ke ‘i ai ha‘ane tohi aleapau ngäue mo e kotoa ‘o e kau ngäue. Ko e tohi mahu‘inga eni ‘a ia ‘oku ne fakamatala‘i ai ‘a e me‘a kuopau ke ke fai ma‘a e kautaha´, pea mo e me‘a kuopau ke fai ‘e he kautaha´ ma‘au´.

‘I he aleapau´ ‘oku hiki‘i atu ai ‘a e ngaahi tefito‘i tu‘utu‘uni fakalao ki he ngaahi ngäue‘anga ‘i Nu‘usila ni ‘o hange ko e poaki mei he ngäue´, vahe ‘i he lolotonga ‘o e taimi holitei, ngäue ‘i he ngaahi ‘aho mälölö fakapule‘anga pea mo e poaki mei he ngäue koe‘uhi ko ha‘ate puke.

KO E LAVEA TUPU MEI HE NGÄUE

Kapau ‘e hoko ha fakatu‘utämaki kiate koe, te ke lava ‘o kole, fakafou ‘i ho‘o toketä, ha tokoni mei he ACC, ko e kautaha ia ‘oku ne malu‘i pë ‘inisiua e kau ngäue, mei he fakatu‘utämaki. Kuo ke ‘osi totongi ki he ACC ‘a e tukuhau ke fai ‘aki ‘a honau ngaahi fatongia. ‘Oku ‘omi foki ‘e he ACC ‘a e ‘inisiua fakataautaha, ‘a ia ‘e ala tokoni ia ki ha ngaahi ngäue fakafaito‘o hili ko ia ‘a e fakatu‘utämaki´.

‘Oku kau ki heni ‘a e faito‘o, ngaahi tafa pë tauhi makehe, ka ‘e ‘ikai ke kau ai ‘a e ngaahi fokoutua angamaheni hange ko ia ko e flu. 

KO HA PUKE ‘OKU ‘IKAI FELAVE‘I MO E NGÄUE

‘Oku ‘ikai ke ‘inisiua ‘e he ACC ia ‘a e puke´. Ko e malu‘i mo‘ui lelei mo fakafaito‘o pë ‘oku ne malu‘i ‘a e puke´, pea mo e ngaahi fakamole ki ha‘o puke lolotonga ‘a ho‘o ‘i Nu‘usila´.

‘Oku lava ke ‘ai ha‘o malu‘i mo‘ui lelei, ka kuopau pë ke totongi. ‘Oku malu‘i ‘e he ‘inisiua ko eni´ ‘a e ngaahi me‘a hangë ko e talatala ki he toketä pea mo ha faito‘o ke fakatau, faito‘o ‘o e nifo ‘oku fakatu‘upake´, fakatokoto ‘i falemahaki, tafa pea mo hono fakafoki fakafaito‘o koe, pë ‘i ha‘o pekia, ki ho fonua tupu‘anga. 

Te ke lava ‘o kole ki he kautaha ‘oku ne fakangäue‘i ko e ke tokoni atu ke ‘ai ha‘o malu‘i mo‘ui lelei mo faito‘o ke ne malu‘i koe mei ha ngaahi fakamole felave‘i mo ha‘o puke pea mo hono fakapa‘anga. 

KO HO‘O NGOFUA NGÄUE

‘Oku ‘ikai ke lava ke ke kole ki ha toe fa‘ahinga ngofua kehe lolotonga ‘a ‘i ho‘o ‘i Nu‘usila´. Kapau leva te ke mavahe koe mei he kautaha´, ‘e ‘ikai leva ke ngofua ke ke kei nofo atu ‘i Nu‘usila. ‘E malava pë ke ke hiki ‘o ngäue ki ha kautaha kehe ‘i he malumalu ‘o e RSE, kä kuopau ke tomu‘a loto ki ai ‘a e Potungäue ki he Leipa ‘a Nu‘usila´ pea toki fakahoko eni.

‘Oku fiema‘u ke ke foki ki Tonga hili ko ia ‘a e lava ho‘o ngäue. Kapau ‘e ‘ikai te ke muimui ki he tu‘utu‘uni ‘o ho‘o ngofua ngäue, ‘e lava pë ke ta‘ofi ai ha‘o toe foki ki Nu‘usila.

Kapau te ke tauhi ki he ngaahi tu‘utu‘uni ho‘o ngofua ngäue, pea ‘oatu hao faingamälie ngäue ‘e ha RSE, te ke lava pë ke ke toe foki mai ‘i he ngaahi faha‘i ta‘u ngäue ka hoko. Kuopau pë foki ke toe fakahä atu ha‘o kole ngofua ngäue fo‘ou, he ‘oku ‘osi pë ho‘o ngofua´ he taimi ‘oku ke mavahe ai mei Nu‘usila´.

KO E NGAAHI ‘IUNIONI

Ko e fatongia ‘o e ngaahi ‘iunioni ko hono fakafofonga‘i ‘o e kau ngäue. Te ke lava ‘o totongi ka ke kau ki ha ‘iunioni ‘i Nu‘usila. Ko e kau ko ia ki ha ‘iunioni´, ‘oku malava ke ongona ai e le‘o ‘o e kaungäue´ fekau‘aki mo ha ngaahi me‘a ‘oku nau tokanga ki ai ‘i he ngäue´, pë ko ha fakatonutonu ‘i he ngäue´. ‘Oku ‘i ai ha ngaahi ‘iunioni ‘e ni‘ihi ‘oku ‘i ai ‘e nau kau ngäue Pasifiki ‘a ia ‘oku nau lava he lea Fakatonga´. 

KO E ANGA ‘O E NOFO

KO E ‘EA ‘O E FONUA

Mateuteu ki he ‘ea ‘o Nu‘usila he ‘oku kehe ange ia mei Tonga. Ko Nu‘usila ‘oku fu‘u momoko ange ia ‘i he ‘ea ko ia kuo ke angamaheni ki ai, pea te ke ngäue ‘i tu‘a ‘i ha ‘ea ‘oku fu‘u momoko ange fau.

Kuopau ke ke tui ‘a e vala ‘oku fe‘unga mo taau mo e ‘ea pea pehë foki ki he sü, pea fiema‘u foki mo ha kafu mo e ‘ufi‘ufi mohenga ‘oku mäfana, pea ‘e lava ke ke toe mafana ange ‘o kapau teke saoa vai mäfana. Ko e founga lelei taha ke ke mäfana ai ‘i he po‘uli ko ha‘o kafu ha ngaahi sipi ‘oku lahi. ‘E ‘i ai pë foki mo e ngaahi hiita pe me‘a fakamäfana ‘i he nofo‘anga´ pea ‘e fakahinohino atu ‘e he kautaha ‘a e anga hono ngäue totonu ‘aki ‘a e ngaahi me‘angäue ko eni´.    

‘Oku a‘u pë ki he ngaahi mähina mäfana´, mei Tisema ki ‘Epeleli, ‘oku ‘ikai mäfana tatau ia mo Tonga. Ko e ngaahi mähina momoko taha´ko Siulai, ‘Aokosi pea mo Sepitema.

‘Oku totonu foki ke tomu‘a fai ha femahino‘aki mo e kautaha´pe ko e hä e me‘a ‘e fiema‘u ke ke ‘aluange mo ia ‘i he taimi momoko´. Te nau toe lava foki ke talaatu koe hä e fa‘ahinga ‘ea te ke fetaulaki mo ia ‘i he feitu‘u te ke ngäue ai´.

KO E NOFO‘ANGA

‘E lava ke fuofua fakamahino atu ‘e he kautaha RSE pë ko e ha e fa‘ahinga nofo‘anga ‘oku ma‘u ke ke nofo ai´ mo ha toe me‘a ‘oku mateuteu ki he nofo‘anga ko ia. ‘Oku ‘osi mahino pë ki he kautaha´ ‘e ‘ikai lava ke ke ‘omai ha ngaahi naunau fale lalahi, pea ‘oku ne teuteu‘i ai pë ha ngaahi mohenga ke faka‘aonga‘i. Ka ‘e lava pë ke ke ha‘u mo ha ngaahi me‘a mei ‘api ke tokoni ke fiemalie ‘a e anga ho‘o nofo´.

Ko e ngaahi naunau ki he feime‘atokoni, ko e ngaahi misini fö pea mo e saoa vai mafana kuo ‘osi maau ia ke faka‘aonga‘i. Hanga ‘o faka‘aonga‘i e ngaahi naunau kuo teuteu atu ke ke ngäue‘aki, pea ke ako foki ki he anga hono ngäue totonu ‘aki he ‘e tokoni ia ke si‘i ange ai e hela mo e mole ‘a e taimi.

Ko e fatongia foki ia ‘o‘ou ke ke tokanga‘i ho nofo‘anga ‘aki hono tauhi ia ke ma‘a mo maau. Ka ‘i ai ha maumau ‘e hoko ai, ‘e malava pë ke ke hanga ‘o totongi ‘a e maumau ko ia´, pea ‘oku malava pë ke fu‘u mamafa ‘aupito ‘a e ngaahi totongi ko eni.

KO E MA‘U ME‘ATOKONI

‘Oku fiema‘u ke ke fakatau ho‘o me‘atokoni. ‘Oku lahi ‘aupito e kalasi kehekehe ‘o e me‘akai ‘i Nu‘usila ‘oku lava ke ke fakatau mei he falekoloa.

Feinga ke ke kai ha me‘akai ‘oku lelei´, pea kai foki ke lahi. Ko hono ma‘u e me‘atokoni lelei tu‘o tolu he ‘aho´ te ne ‘oatu ai e malohi mo e ivi fe‘unga ‘oku fiema‘u ki he ngäue´. Toe tokanga ange ki ho‘o kai he taimi momoko he ‘oku lahi ange ai ‘a e fiema‘u ivi ‘a ho sino ke lava ‘o ngäue. ‘Oku ta‘efakapotopoto ‘a e ki‘i kai ma‘ama‘a pë, pea mo hala atu he taimi kai ho‘ata ‘e ni‘ihi. ‘Oku fiema‘u foki ke ke ‘alu mo ha‘o hina vai inu ki he ngäue. 

Ko e ngaahi fokotu‘utu‘u felave‘i mo e ma‘u me‘atokoni, ‘e fakamahino atu ai ‘e he kautaha´. ‘Oku kehekehe pë ‘a e ngaahi fokotu‘utu‘u ‘a e ngaahi kautaha takitaha ki he founga kai ‘a ‘enau kau ngäue´. Kapau ‘oku ‘i ai ha‘o tala‘a ki he anga ho‘o mou kai´ ‘i he ngäue´, pea kataki ‘o talanoa ki he kautaha´.

TAUHI KE MO‘UI LELEI

Ko e ‘ea mo e anga ‘o e ‘atakai ngäue ‘i Nu‘usila ‘e ala ‘o ne uesia ai ‘a e mo‘ui lelei´, ko ia ai ko hono tauhi ko ia ke ke mafana, pea mo e kaukau ma‘u pë pea mo tui e vala ‘oku ma‘a he ‘aho kotoa, ‘e tokoni ia ki hono tauhi ko e ke ke mo‘ui lelei ka ke lava ‘o ngäue. 

‘Oku matu‘aki mahu‘inga foki ke toutou fufulu pea fakama‘a e ‘uli, he ko e ‘uli ko eni´, te ne ala uesia ha ngaahi lavelavea pë makohikohi ‘i he sino. Ko hono ngäue‘aki ‘o e ngaahi faito‘o fakafepaki‘i ‘o e pekitilia pea mo e koa carbolic ko e founga lelei taha ia hono ta‘ota‘ofi hano ‘ohofia ‘o e kili ‘e he ngaahi mahaki hange ko e hangatamaki. Kole ange pë ki he kautaha ke tokoni atu ki hono kumi ‘o e ngaahi me‘a ko eni.

Ko hono tauhi ko ia ke ke mo‘ui lelei´ ko e tokoni ai pë ia ke teketeke‘i atu e puke mo e mahamahaki´. 

‘Oku ‘i ai mo e fa‘ahinga mo‘ui lelei ‘e taha ‘oku mahu‘inga -‘a ia ko e tükunga ko ia ho loto pea mo ho‘o fakakaukau´.  Mateuteu he ‘e matu‘aki toe vivili ange ho‘o ta‘elata mo e ‘ofa mai ki ‘api mo ho ngaahi famili ‘o kapau ko ho‘o toki folau ‘eni. Ko ho‘o fetu‘ututaki mai kiate kinautolu, mo hono ‘omai ha‘a nau ki‘i sëniti ko e konga pë ia hono kei pukepuke ‘o e fehokotaki.

Ka ke ma‘u pë mu‘a ha loto lahi mo mälohi, pea ke manatu‘i ‘e vave pë e ‘alu ia ‘a e taimi. Tauhi ma‘u ‘a e kaveinga ‘o ho‘o folau mai´ pea ‘e toe lelu mo vave ange ai ‘a e taimi ke fai ha foki. Ko e faito‘o ‘o e ta‘elata ko e fakamaatoato‘i ange ‘a e tänaki ho‘o seniti.

Kapau ‘oku ke ongo‘i mafasia pë lotomo‘ua ki ha me‘a, pea ke kataki ‘o fakalea ki he taki ‘o ho‘o kulupu´ pë kautaha, pë ko e fakafofonga ‘o e Pule‘anga´. 

FOKI KI ‘API

Te ke foki atu mei Nu‘u Sila hili ko ia ho‘o ngaue ki he kautaha RSE. Kapau na‘a ke fakatau ha ngaahi me‘a ke ke foki mo ia ki Tonga ‘i he vakapuna, manatu‘i kapau ‘e ‘ova ho‘o uta ‘i he fika ko ia ‘oku fakangofua, kuopau ke ke totongi ‘e ko e ha me‘a ‘oku toe lahi ange.

Feinga ke fuofua fakafolau atu ho‘o uta ki Tonga kei taimi. Fakahä ki he kautaha ‘ave uta´ ki Tonga ke ma‘u atu ha totongi ‘oku ma‘ama‘a´. Ko e pa‘anga ko ia ‘oku fakahaofi ‘i he feleti´, ko e fakalahi mai ai pë ia ki he pa‘anga ko ia ‘i ho kato.

Manatu‘i ke ke tauhi ke malu ho fika ngäue ko ia ‘i Nu‘usila, IRD, pea pehe foki mo e fika ho‘o ‘akauni pangikë ‘i Nu‘usila´. Te ke fiema‘u ke ke ngäue‘aki eni kapau te ke foki mai ‘o ngäue RSE ‘i he ngaahi ta‘u ka hoko mai´. Kapau ‘oku ke loto ke kei fakamo‘ui pë ho‘o ‘akauni pangikë ‘i Nu‘usila´, kuopau ke tuku ai ha silini fe‘unga ke ne feau e ngaahi totongi kehekehe ‘oku hilifaki atu ‘e he pangikë. ‘Oku fakapotopoto foki ke kei tauhi mo ha ngaahi vala mäfana na‘a ke fakatau lolotonga ‘a ho‘o ‘i Nu‘usila.

Ko e‘uhi ke ke ma‘u ‘a e faingamälie lahi taha ‘i ho‘o kau mai ki he RSE, mahalo na‘a ‘oku lelei ke ke talanoa ki he fakafofonga ho pule‘anga feläve‘i mo ha ngaahi polokalama ako ki hono fakapotopoto‘i mo hono leva‘i ‘o e pa‘anga pea mo ha ngaahi faingamalie fakaako kehe pe. 

NGAAHI FIKA TELEFONI KI HE FETU‘UTAKI

Labour Inspectors (Kau ‘Inisipekita Leipa) 0800 20 90 20

RSE Unit at Department of Labour (Va‘a ‘a e Leipa Nu‘usila ki he RSE (‘Imikuleisoni Nu‘usila) ) 0508 55 88 55

Healthline (Telefoni ta‘etotongi ki he Mo‘ui Lelei) 0800 611 116

Settlement Support New Zealand (Tokoni‘i ‘o e Nofo Mai Ki Nu‘usila) 0800 776 948

Citizens Advice Bureau (Fale‘i ki he Kakai) 0800 367 222

New Zealand Council of Trade Unions 0800 698 646

Emergencies: Police, Fire, Ambulance (Fakatu‘upake: Polisi, Afi, Me‘alele Falemahaki) 111

NGAAHI ME‘A KE FAKAMA‘OPO‘OPO PEA KE TOKI FOLAU

‘E ‘oatu ha ngaahi pepa ‘oku fiema‘u ke ke hü‘aki ki Nu‘usila ‘o ngäue ai. ‘Oku fiema‘u ke ke tokanga‘i ‘a e ‘u pepa mahu‘inga ko eni´, pea ke ha‘u foki mo ia.

Lisi

1. Paasipooti kuo ‘osi taa‘i ai ho‘o visa Nu‘usila
2. Tikite folau vakapuna
3. Tohi Aleapau pë felotoi ngäue
4. Ngaahi pepa malu‘i ‘o e fefolau‘aki mo e mo‘ui lelei (kapau ‘oku ma‘u)
5. Laiseni faka‘uli (kapau ‘oku ‘i ai)
6. Pa‘anga ke ke nofo atu ‘aki kae toki ma‘u ho‘o ‘uluaki vahe
7. Ngaahi fika telefoni ke fetu‘utaki mai ‘aki ki ‘api
8. Fika ngäue IRD ‘i Nu‘usila (kapau ‘oku ‘i ai)
9. Fika pangike ‘i Nu‘usila pea mo e fika kaati toho silini (kapau ‘oku ‘i ai)

Kataki ‘o fakapapau‘i ange ko e hingoa ko ia ‘i ho‘o tikite folau ‘oku sipela tatau pë mo ho hingoa ko ia ‘i he paasipoot